Lockheed Martin F 35A Lightning II – konstrukcja, uzbrojenie, technologia stealth i znaczenie dla polskiego lotnictwa

Lockheed Martin F 35A Lightning II jest jednomiejscowym, jednosilnikowym, wielozadaniowym samolotem bojowym piątej generacji, przeznaczonym do wykonywania misji powietrze–powietrze, powietrze–ziemia, rozpoznania, walki elektronicznej oraz zbierania i przekazywania informacji. Wariant F-35A został opracowany do klasycznego startu i lądowania na pasach lotniskowych. Jest najliczniejszą i najbardziej rozpowszechnioną wersją rodziny F-35, do której należą również F-35B krótkiego startu i pionowego lądowania oraz pokładowy F-35C.

Lightning II nie jest wyłącznie następcą starszych myśliwców. Stanowi element rozbudowanego systemu walki, w którym samolot wykrywa źródła promieniowania, obserwuje przestrzeń powietrzną i powierzchnię ziemi, identyfikuje zagrożenia, łączy informacje pochodzące z wielu czujników, a następnie przedstawia pilotowi uporządkowany obraz sytuacji. Może również przekazywać dane innym samolotom, jednostkom naziemnym, okrętom i stanowiskom dowodzenia.

Najważniejsze cechy F-35A to obniżona wykrywalność, zintegrowane sensory, fuzja danych, możliwość działania w środowisku sieciocentrycznym oraz przenoszenie uzbrojenia w wewnętrznych komorach. Samolot może osiągać prędkość około Mach 1,6, wykonywać manewry z przeciążeniem do 9 g i prowadzić działania zarówno przeciwko celom powietrznym, jak i naziemnym.

F-35A ma szczególne znaczenie dla Polski. W styczniu 2020 roku podpisano umowę na zakup 32 maszyn, które w polskich Siłach Powietrznych otrzymały nazwę Husarz. Pierwsze trzy samoloty dotarły do 32. Bazy Lotnictwa Taktycznego w Łasku 22 maja 2026 roku, a zakończenie dostaw całej polskiej floty przewidziano do końca dekady.

Czym jest Lockheed Martin F 35A Lightning II

F-35A jest podstawowym wariantem rodziny Joint Strike Fighter. Zaprojektowano go dla sił powietrznych wykorzystujących tradycyjne bazy lotnicze i odpowiednio przygotowane pasy startowe. W odróżnieniu od F-35B nie ma wentylatora nośnego ani możliwości pionowego lądowania. Nie posiada też powiększonych skrzydeł i wzmocnionego podwozia charakterystycznego dla F-35C przeznaczonego do służby na lotniskowcach.

Rezygnacja z wyposażenia potrzebnego do pionowego lądowania pozwoliła zoptymalizować F-35A pod względem masy, ilości paliwa, osiągów i kosztu eksploatacji. Wariant A jest zdolny do manewrowania z przeciążeniem do 9 g, podczas gdy pozostałe odmiany rodziny mają nieco inne ograniczenia wynikające z ich konstrukcji i przeznaczenia.

Samolot może wykonywać wiele rodzajów misji:

• zwalczanie samolotów przeciwnika,
• przechwytywanie celów powietrznych,
• niszczenie stanowisk dowodzenia i radarów,
• atakowanie infrastruktury wojskowej,
• wspieranie wojsk lądowych,
• prowadzenie rozpoznania,
• wykrywanie źródeł promieniowania elektromagnetycznego,
• przekazywanie danych innym uczestnikom operacji.

Określenie „wielozadaniowy” nie oznacza jedynie możliwości podwieszenia różnych bomb i pocisków. W przypadku F-35 dotyczy również zdolności do wykonywania kilku funkcji podczas jednego lotu. Samolot może obserwować przestrzeń, wykrywać zagrożenia, przekazywać współrzędne innym jednostkom i równocześnie pozostawać gotowym do użycia własnego uzbrojenia.

Geneza programu F-35

Potrzeba zastąpienia wielu typów samolotów

Pod koniec XX wieku amerykańskie siły zbrojne używały wielu samolotów opracowanych w latach 70. i 80. Wśród nich znajdowały się między innymi F-16 Fighting Falcon, A-10 Thunderbolt II, F/A-18 Hornet oraz AV-8B Harrier II. Poszczególne maszyny miały odmienne przeznaczenie, zaplecze techniczne i wymagania szkoleniowe.

Stany Zjednoczone rozpoczęły program, którego celem było stworzenie rodziny nowoczesnych samolotów wykorzystujących możliwie dużą liczbę wspólnych komponentów. Nowa konstrukcja miała być produkowana w kilku wariantach odpowiadających potrzebom sił powietrznych, marynarki wojennej oraz piechoty morskiej.

Program otrzymał nazwę Joint Strike Fighter, w skrócie JSF. Założenie wspólnej rodziny samolotów miało przynieść korzyści logistyczne, przemysłowe i operacyjne. W praktyce pogodzenie wymagań klasycznego myśliwca, samolotu pokładowego i maszyny pionowego lądowania okazało się jednym z najbardziej wymagających przedsięwzięć w historii lotnictwa wojskowego.

Rywalizacja X-32 i X-35

W finałowym etapie programu rywalizowały dwa zespoły. Boeing opracował demonstrator X-32, natomiast Lockheed Martin przedstawił X-35.

Jednym z najważniejszych elementów prób była demonstracja możliwości krótkiego startu, lotu naddźwiękowego i pionowego lądowania. X-35B wykonał te elementy w ramach jednego cyklu prób, potwierdzając skuteczność koncepcji wykorzystującej napędzany wałem wentylator nośny.

W 2001 roku konstrukcja Lockheeda Martina została wybrana do dalszego rozwoju. X-35 stał się podstawą rodziny F-35 Lightning II, choć samoloty seryjne różnią się od demonstratorów pod względem wymiarów, wyposażenia, instalacji i szczegółów aerodynamicznych.

Nazwa Lightning II

Nazwa Lightning II nawiązuje do dwóch wcześniejszych konstrukcji. Pierwszą był amerykański dwusilnikowy myśliwiec Lockheed P-38 Lightning z okresu II wojny światowej. Drugą – brytyjski naddźwiękowy English Electric Lightning, przeznaczony do przechwytywania celów powietrznych.

Dodanie oznaczenia „II” podkreśliło historyczną ciągłość, chociaż współczesny F-35 jest konstrukcją całkowicie odmienną pod względem przeznaczenia, napędu i technologii.

Trzy warianty rodziny F-35

Rodzina Lightning II obejmuje samoloty wyposażone w podobną awionikę i systemy misji, ale dostosowane do odmiennych sposobów operowania. Producent wskazuje, że wszystkie trzy warianty wykorzystują wspólną koncepcję stealth, fuzję danych i łączność sieciową.

F-35A

F-35A jest wariantem klasycznego startu i lądowania, określanym skrótem CTOL. Operuje z lądowych baz lotniczych. Ma wewnętrzne działko, pojedynczy silnik Pratt & Whitney F135 oraz instalację do tankowania w powietrzu dostosowaną do systemu używanego przez siły powietrzne.

To właśnie ten wariant został wybrany między innymi przez Stany Zjednoczone, Polskę, Norwegię, Danię, Holandię, Belgię, Finlandię, Szwajcarię, Japonię, Koreę Południową i Australię.

F-35B

F-35B może wykonywać krótki start i pionowe lądowanie. Wykorzystuje specjalny system składający się między innymi z wentylatora nośnego umieszczonego za kabiną, obrotowej dyszy silnika oraz dodatkowych dysz stabilizujących.

Możliwość ta pozwala operować z okrętów desantowych, niewielkich pokładów oraz wysuniętych lądowisk. Rozbudowany system pionowego lądowania zajmuje jednak miejsce, które w F-35A przeznaczono na paliwo, i wpływa na masę maszyny. Producent opisuje F-35B jako wariant przystosowany do krótkich pasów i działania z miejsc o ograniczonej infrastrukturze.

F-35C

F-35C został opracowany do działania z amerykańskich lotniskowców wyposażonych w katapulty i liny hamujące. Ma większe skrzydła, składane końcówki, wzmocnione podwozie i hak do zatrzymywania samolotu podczas lądowania na pokładzie.

Większa powierzchnia skrzydeł ułatwia podejście z mniejszą prędkością i zwiększa zasięg. F-35C jest jednocześnie największym wariantem rodziny.

Co oznacza piąta generacja

Określenie „samolot piątej generacji” nie wynika z jednej oficjalnej, powszechnie obowiązującej normy. Jest używane do opisywania maszyn łączących kilka zaawansowanych właściwości.

W przypadku F-35 najważniejsze są:

• bardzo niska wykrywalność radarowa,
• wewnętrzne przenoszenie uzbrojenia,
• zaawansowane sensory,
• automatyczna fuzja danych,
• rozbudowana łączność,
• zdolność działania sieciocentrycznego,
• nowoczesne systemy walki elektronicznej,
• możliwość bezpieczniejszego działania w silnie bronionej przestrzeni.

Producent definiuje możliwości piątej generacji przez połączenie technologii Very Low Observable, sensorów, fuzji informacji i łączności sieciowej w naddźwiękowym samolocie bojowym.

Nie oznacza to, że samolot piątej generacji jest niewidzialny. F-35 może zostać wykryty w określonych warunkach. Jego konstrukcja ma jednak ograniczyć odległość i pewność wykrycia, utrudnić uzyskanie dokładnych parametrów śledzenia oraz skrócić czas, jaki przeciwnik ma na reakcję.

Technologia stealth w F-35A

Ograniczenie skutecznej powierzchni odbicia

Radar emituje fale elektromagnetyczne, które odbijają się od obiektu i wracają do anteny. Na siłę odbitego sygnału wpływają między innymi kształt samolotu, jego wielkość, materiały, ustawienie względem radaru i częstotliwość pracy urządzenia.

F-35A został zaprojektowany tak, aby ograniczać energię odbijaną w kierunku źródła promieniowania. Służą temu odpowiednio ukształtowane powierzchnie, krawędzie ustawione według określonych kierunków, ograniczanie szczelin oraz osłonięcie elementów silnie odbijających fale radarowe.

Dokładne wartości skutecznej powierzchni odbicia F-35 są niejawne. Publiczne porównania podające konkretne wielkości należy traktować ostrożnie, ponieważ właściwości radarowe zmieniają się zależnie od kierunku obserwacji, konfiguracji uzbrojenia, stanu powłoki i zakresu częstotliwości.

Wewnętrzne komory uzbrojenia

Pociski i bomby podwieszone pod skrzydłami zwiększają wykrywalność radarową samolotu. Z tego powodu F-35A może przenosić podstawowe uzbrojenie w dwóch komorach znajdujących się w dolnej części kadłuba.

Drzwi komór są otwierane na krótko podczas użycia uzbrojenia. Przez większość lotu bomby i pociski pozostają ukryte wewnątrz samolotu, co pomaga zachować konfigurację obniżonej wykrywalności.

F-35A może przenosić w komorach między innymi pociski powietrze–powietrze oraz bomby przeznaczone do zwalczania celów naziemnych. Dokładna konfiguracja zależy od wersji oprogramowania, dopuszczonego uzbrojenia i charakteru misji.

Powłoki i materiały

Na powierzchni maszyny stosuje się materiały oraz rozwiązania konstrukcyjne pochłaniające lub odpowiednio rozpraszające część promieniowania radarowego. System obniżonej wykrywalności nie ogranicza się do warstwy farby. Jest częścią całej konstrukcji samolotu.

Stan powierzchni ma znaczenie dla zachowania zaprojektowanych parametrów. Obsługa techniczna musi więc kontrolować uszczelnienia, panele, krawędzie i powłoki. Rozwiązania zastosowane w F-35 opracowano z myślą o łatwiejszej eksploatacji niż w starszych samolotach stealth, ale nadal wymagają one specjalistycznych procedur.

Ograniczanie innych rodzajów wykrywalności

Stealth nie dotyczy wyłącznie radarów. Samolot może być wykrywany również przez urządzenia podczerwone, obserwację optyczną, systemy pasywne i analizę jego emisji elektromagnetycznych.

Konstruktorzy ograniczają sygnaturę w różnych zakresach, ale nie da się całkowicie usunąć ciepła wytwarzanego przez silnik ani zapewnić niewidzialności optycznej. Dlatego skuteczność F-35 zależy również od taktyki, wysokości lotu, planowania trasy, kontroli emisji oraz współpracy z innymi elementami sił zbrojnych.

Konstrukcja aerodynamiczna

F-35A jest średniopłatem o trapezowym skrzydle, dwóch statecznikach pionowych i pojedynczym silniku. Jego sylwetka wynika z kompromisu między aerodynamiką, wymaganiami stealth, pojemnością wewnętrznych komór, ilością paliwa oraz koniecznością pomieszczenia rozbudowanej elektroniki.

Skrzydła

Skrzydła mają stosunkowo dużą powierzchnię i płynnie łączą się z kadłubem. Takie rozwiązanie pomaga uzyskać potrzebną siłę nośną oraz przestrzeń na paliwo.

Na krawędziach skrzydeł znajdują się powierzchnie sterowe kontrolowane cyfrowym systemem fly-by-wire. Komputery stale analizują ruchy pilota, prędkość, kąt natarcia i aktualną konfigurację maszyny.

Usterzenie

Dwa stateczniki pionowe są odchylone na zewnątrz. Ich ustawienie wynika zarówno z wymagań stateczności, jak i ograniczania odbicia fal radarowych.

Usterzenie poziome jest ruchome i uczestniczy w sterowaniu pochyleniem oraz przechyleniem. Cyfrowy system może wykorzystywać kilka powierzchni jednocześnie, zapewniając odpowiednią reakcję samolotu.

Wloty powietrza

F-35 ma dwa boczne wloty doprowadzające powietrze do jednego silnika. W ich konstrukcji wykorzystano rozwiązanie niewymagające klasycznych ruchomych płyt oddzielających warstwę przyścienną.

Kanały dolotowe są ukształtowane tak, aby ograniczać możliwość bezpośredniego zobaczenia sprężarki silnika przez radar obserwujący samolot od przodu. Wirujące łopatki sprężarki należą do elementów mogących silnie odbijać promieniowanie.

Silnik Pratt & Whitney F135

F-35A jest napędzany jednym silnikiem turbowentylatorowym Pratt & Whitney F135 z dopalaczem. Siły Powietrzne Stanów Zjednoczonych podają maksymalny ciąg rzędu 43 tysięcy funtów, co odpowiada około 191 kiloniutonom.

F135 należy do najmocniejszych silników stosowanych w seryjnych samolotach myśliwskich. Musi zapewniać odpowiednie osiągi stosunkowo ciężkiej maszynie, zasilać rozbudowane systemy pokładowe i umożliwiać osiąganie prędkości naddźwiękowej.

Dopalacz

Dopalacz zwiększa ciąg przez podawanie dodatkowego paliwa do strumienia gazów za turbiną. Jest wykorzystywany między innymi podczas startu z dużym obciążeniem, szybkiego przyspieszania, przechwycenia oraz wykonywania wymagających manewrów.

Użycie dopalacza wiąże się z bardzo wysokim zużyciem paliwa i zwiększoną sygnaturą cieplną. Nie jest więc rozwiązaniem stosowanym przez cały czas lotu.

Jeden silnik a bezpieczeństwo

F-35A ma jeden silnik, podobnie jak F-16, Gripen czy Mirage 2000. Konstrukcja jednosilnikowa może być lżejsza i prostsza niż dwusilnikowa, ale awaria jednostki napędowej oznacza utratę jedynego źródła ciągu.

Bezpieczeństwo opiera się na wysokiej niezawodności silnika, systemach monitorowania, procedurach obsługowych oraz fotelu katapultowym. Wybór jednego silnika był kompromisem pomiędzy osiągami, masą, ceną i wymaganiami programu.

Osiągi F-35A

F-35A może osiągać prędkość maksymalną około Mach 1,6, również z podstawowym uzbrojeniem umieszczonym wewnątrz kadłuba.

Nie jest najszybszym współczesnym myśliwcem. F-15 czy niektóre inne konstrukcje mogą osiągać większe wartości prędkości maksymalnej. W koncepcji działania F-35 najważniejsze są jednak zdolność wcześniejszego wykrycia przeciwnika, utrudnienie własnego wykrycia i stworzenie przewagi informacyjnej.

Przeciążenie

Wariant F-35A jest przystosowany do wykonywania manewrów z przeciążeniem do 9 g. Oznacza to, że podczas odpowiedniego manewru pilot może być poddany sile odpowiadającej dziewięciokrotności jego ciężaru.

Utrzymywanie wysokich przeciążeń wymaga odpowiedniego kombinezonu, treningu fizycznego i stosowania specjalnej techniki napinania mięśni oraz oddychania.

Zasięg i promień działania

Należy odróżnić zasięg przelotowy od promienia bojowego. Zasięg określa maksymalną odległość możliwą do pokonania w określonych warunkach, często z wykorzystaniem optymalnego profilu lotu. Promień bojowy uwzględnia dolot do obszaru działania, wykonanie zadania, zapasy paliwa i powrót do bazy.

Rzeczywiste wartości zależą od:

• masy uzbrojenia,
• wysokości i prędkości lotu,
• wykorzystania dopalacza,
• warunków atmosferycznych,
• konieczności omijania zagrożeń,
• dostępności tankowców,
• wymaganych rezerw paliwa.

F-35A może korzystać z tankowania w powietrzu, co znacząco zwiększa czas przebywania w rejonie operacji oraz możliwość wykonywania dalekich przelotów.

Kokpit i hełm pilota

Kabina F-35A znacznie różni się od kokpitów starszych myśliwców, w których znajdowało się wiele osobnych zegarów, ekranów i przycisków.

Duży wyświetlacz panoramiczny

Przed pilotem znajduje się szeroki ekran dotykowy, na którym można konfigurować sposób prezentowania informacji. Wyświetlane są między innymi:

• parametry lotu,
• mapa sytuacji taktycznej,
• dane radarowe,
• obrazy z sensorów,
• stan uzbrojenia,
• informacje o wykrytych emisjach,
• dane nawigacyjne,
• komunikaty techniczne.

Pilot może zmieniać układ ekranu i dobierać informacje potrzebne w danej fazie misji.

Brak klasycznego wyświetlacza HUD

F-35 nie ma tradycyjnego wyświetlacza przeziernego zamontowanego przed szybą kokpitu. Jego funkcję przejął system prezentujący dane bezpośrednio na wizjerze hełmu pilota.

Informacje pozostają w polu widzenia niezależnie od kierunku, w którym pilot obraca głowę. Może on obserwować oznaczenia celów, parametry lotu i obrazy generowane przez kamery.

System obrazowania przez kadłub

Rozmieszczone wokół samolotu czujniki optyczne przekazują obraz do hełmu. Pilot może spojrzeć w dół i otrzymać obraz terenu znajdującego się pod podłogą kabiny. Nie oznacza to dosłownej przezroczystości kadłuba, lecz cyfrowe połączenie obrazów z kamer z położeniem głowy.

Rozwiązanie zwiększa świadomość sytuacyjną podczas walki, lotu nocnego i obserwowania obszaru wokół maszyny.

Fotel katapultowy

F-35A jest wyposażony w fotel katapultowy umożliwiający opuszczenie samolotu w sytuacji awaryjnej. System musi działać w szerokim zakresie wysokości i prędkości.

Proces katapultowania wiąże się z dużymi przeciążeniami i ryzykiem urazów, dlatego jest stosowany tylko wtedy, gdy pozostanie w maszynie byłoby bardziej niebezpieczne.

Radar AN/APG-81

Jednym z najważniejszych sensorów F-35A jest radar AN/APG-81 z aktywnym skanowaniem elektronicznym, określany skrótem AESA.

Zamiast jednej anteny poruszanej mechanicznie wykorzystuje on dużą liczbę modułów nadawczo-odbiorczych. Wiązka radaru może być kierowana elektronicznie, bez obracania całej anteny.

Radar może realizować zadania związane z:

• wykrywaniem i śledzeniem samolotów,
• obserwacją powierzchni ziemi,
• tworzeniem obrazów radarowych,
• wspieraniem użycia uzbrojenia,
• śledzeniem wielu obiektów,
• wykrywaniem wybranych zagrożeń,
• działaniami walki elektronicznej.

Szczegółowe możliwości, zasięgi i tryby pracy pozostają w znacznej części niejawne. Publicznie dostępne wartości należy traktować ostrożnie, ponieważ skuteczność radaru zależy od wielkości celu, jego położenia, charakterystyki odbicia i warunków zakłóceń.

System elektrooptyczny EOTS

Pod przednią częścią kadłuba znajduje się zabudowany w obudowie o ograniczonej wykrywalności system elektrooptyczny EOTS.

Łączy on funkcje obserwacji w podczerwieni, śledzenia celów i wspierania użycia uzbrojenia precyzyjnego. Może pomagać w wykrywaniu obiektów powietrznych i naziemnych, identyfikacji celów oraz naprowadzaniu bomb kierowanych laserowo.

Zabudowanie sensora w kadłubie ogranicza konieczność przenoszenia zewnętrznego zasobnika celowniczego, który zwiększałby opór i wykrywalność radarową.

Distributed Aperture System

Distributed Aperture System, czyli DAS, wykorzystuje kilka czujników rozmieszczonych wokół samolotu. Zapewniają one niemal dookólną obserwację w podczerwieni.

System może między innymi:

• ostrzegać o nadlatujących pociskach,
• wykrywać źródła ciepła,
• wspierać obserwację nocną,
• przekazywać obraz do hełmu,
• pomagać pilotowi w orientacji przestrzennej.

Dane nie są prezentowane jako kilka całkowicie niezależnych ekranów. Komputery misji analizują informacje i łączą je z danymi z radaru, systemów walki elektronicznej oraz zewnętrznych źródeł.

Fuzja danych

Fuzja danych jest jedną z najważniejszych właściwości F-35. Starszy samolot może przedstawiać pilotowi oddzielny obraz radaru, osobne ostrzeżenia o opromieniowaniu i informacje przekazywane przez inne jednostki. Pilot musi samodzielnie ustalić, czy różne wskazania dotyczą tego samego obiektu.

F-35 próbuje automatycznie połączyć dane i utworzyć jeden uporządkowany obraz sytuacji. System określa położenie obiektów, klasyfikuje zagrożenia i ogranicza liczbę powtarzających się oznaczeń.

Producent podkreśla, że zdolność gromadzenia, analizowania i bezpiecznego przekazywania danych stanowi jeden z podstawowych wyróżników samolotu.

Przewaga informacyjna

Współczesna walka powietrzna nie polega wyłącznie na osiągnięciu większej prędkości lub ciaśniejszego zakrętu. Decydujące może być wcześniejsze wykrycie przeciwnika, poprawna identyfikacja i przekazanie informacji do jednostki dysponującej najlepszym uzbrojeniem.

F-35A może pełnić funkcję wysuniętego sensora, który działa bliżej zagrożenia niż samoloty o większej wykrywalności. Informacje przez niego zebrane mogą wspierać działania innych myśliwców, obrony przeciwlotniczej i wojsk lądowych.

Walka elektroniczna

F-35A ma zintegrowany system ostrzegania i walki elektronicznej. Może wykrywać emisje radarów, określać kierunek ich położenia, analizować rodzaj sygnału i przekazywać informacje do systemu misji.

Zdolności te mogą służyć do:

• ostrzegania pilota,
• lokalizowania obrony przeciwlotniczej,
• planowania trasy,
• wspierania użycia uzbrojenia,
• zakłócania wybranych systemów,
• tworzenia obrazu środowiska elektromagnetycznego.

Dokładne możliwości pozostają niejawne. System walki elektronicznej jest jednak integralną częścią samolotu, a nie wyłącznie dodatkowym zasobnikiem podwieszanym na czas określonej misji.

Uzbrojenie F-35A

F-35A może przenosić uzbrojenie wewnętrznie oraz na zewnętrznych punktach podwieszenia.

Konfiguracja stealth

Podczas działań w silnie bronionej przestrzeni uzbrojenie umieszcza się przede wszystkim w komorach wewnętrznych. Typowa konfiguracja może obejmować pociski powietrze–powietrze oraz bomby kierowane przeznaczone do niszczenia celów naziemnych.

Producent wskazuje przykładową możliwość przenoszenia dwóch pocisków AIM-120 oraz dwóch bomb klasy 2000 funtów wewnątrz wariantu F-35A, choć konfiguracje rozwijają się wraz z integracją kolejnego uzbrojenia.

Konfiguracja zwiększonego udźwigu

Po uzyskaniu przewagi w powietrzu lub podczas działania w środowisku o mniejszym zagrożeniu samolot może wykorzystywać zewnętrzne punkty podwieszenia. Pozwala to zabrać więcej pocisków, bomb albo dodatkowych elementów wyposażenia.

Taka konfiguracja zwiększa jednak wykrywalność i opór aerodynamiczny. F-35 przestaje wówczas wykorzystywać pełne korzyści wynikające z czystej konfiguracji stealth.

Pociski powietrze–powietrze

Podstawowym pociskiem średniego zasięgu jest AIM-120 AMRAAM naprowadzany radarowo. W zależności od użytkownika i etapu integracji możliwe jest również stosowanie innych typów broni powietrze–powietrze.

Pociski krótkiego zasięgu mogą być przenoszone na zewnętrznych punktach pod skrzydłami. Rozwój kolejnych konfiguracji zmierza także do zwiększania liczby pocisków mieszczących się w komorach.

Bomby i broń powietrze–ziemia

F-35A może przenosić różne bomby kierowane satelitarnie lub laserowo, a także broń przeznaczoną do zwalczania umocnionych celów.

Dopuszczenie konkretnego uzbrojenia wymaga integracji mechanicznej, elektrycznej i programowej. Nie każda broń może zostać użyta przez każdy samolot bez odpowiedniej wersji oprogramowania.

Działko GAU-22/A

F-35A ma wbudowane czterolufowe działko GAU-22/A kalibru 25 mm. Znajduje się ono w górnej części kadłuba w pobliżu lewego skrzydła.

Działko może być wykorzystywane przeciwko celom powietrznym, lekko opancerzonym pojazdom i innym celom naziemnym. Zapas amunicji jest ograniczony, dlatego broń służy do prowadzenia krótkich, precyzyjnych serii.

Warianty F-35B i F-35C nie mają działka zamontowanego wewnątrz kadłuba. Mogą korzystać z zewnętrznego zasobnika strzeleckiego.

Block 4 i rozwój możliwości

F-35 jest rozwijany po rozpoczęciu służby. Kolejne pakiety oprogramowania i modernizacje sprzętowe rozszerzają zakres obsługiwanego uzbrojenia, poprawiają przetwarzanie danych i zwiększają możliwości sensorów.

Program określany jako Block 4 obejmuje szeroki zestaw zmian przeznaczonych dla różnych użytkowników rodziny F-35. Producent wskazuje, że modernizacje Block 4 mają przynosić korzyści wszystkim państwom eksploatującym samolot.

Rozwój jest związany między innymi z:

• integracją nowych rodzajów uzbrojenia,
• zwiększeniem mocy obliczeniowej,
• ulepszaniem walki elektronicznej,
• poprawą rozpoznawania celów,
• rozszerzaniem łączności,
• dostosowaniem samolotu do nowych zagrożeń.

Nie wszystkie elementy programu są wdrażane jednocześnie. Konfiguracja konkretnego egzemplarza zależy od serii produkcyjnej, harmonogramu modernizacji i decyzji użytkownika.

F-35A w walce powietrznej

F-35A może prowadzić walkę poza zasięgiem wzroku oraz na małej odległości. Jego koncepcja działania zakłada jednak stworzenie przewagi jeszcze przed rozpoczęciem klasycznego pojedynku manewrowego.

Walka poza zasięgiem wzroku

W starciu na większej odległości znaczenie mają:

• możliwość wcześniejszego wykrycia,
• jakość danych o celu,
• zasięg pocisku,
• odporność na zakłócenia,
• zdolność pozostania niewykrytym,
• współpraca z innymi sensorami.

F-35 może wykorzystywać własny radar, systemy pasywne oraz dane przekazane przez inne jednostki. Pilot otrzymuje połączony obraz, dzięki czemu nie musi polegać na jednym źródle informacji.

Walka manewrowa

F-35A jest zdolny do wykonywania manewrów z dużym przeciążeniem, ale nie został zaprojektowany wyłącznie jako lekki myśliwiec do walki kołowej. Jego masa, kształt i wewnętrzne komory wynikają z szerszych wymagań programu.

W starciu na małej odległości pilot może korzystać z działka, pocisków naprowadzanych na podczerwień, systemów obserwacji dookólnej i wyświetlacza nahełmowego. Możliwość wskazania celu przez obrót głowy zmniejsza znaczenie konieczności ustawienia całego samolotu dokładnie w kierunku przeciwnika.

F-35A w misjach powietrze–ziemia

Jednym z podstawowych zadań samolotu jest precyzyjne atakowanie celów naziemnych, szczególnie w początkowej fazie konfliktu, gdy obrona przeciwlotnicza nadal działa.

F-35A może wykrywać radary, omijać znane strefy zagrożenia i atakować ważne obiekty, takie jak:

• stanowiska dowodzenia,
• wyrzutnie rakiet,
• radary,
• lotniska,
• magazyny amunicji,
• węzły łączności,
• umocnione punkty infrastruktury.

Ograniczona wykrywalność nie gwarantuje bezpieczeństwa, ale może utrudnić przeciwnikowi uzyskanie stabilnego śledzenia i przeprowadzenie skutecznego ataku.

Po osłabieniu obrony F-35 może przejść do konfiguracji z uzbrojeniem zewnętrznym i wykonywać misje wymagające większego udźwigu.

Zwalczanie obrony przeciwlotniczej

F-35A może uczestniczyć w operacjach SEAD i DEAD, czyli tłumieniu oraz niszczeniu obrony przeciwlotniczej.

Dzięki pasywnym sensorom może wykrywać emisje radarowe bez konieczności ciągłego używania własnego radaru. Zebrane dane pomagają określać położenie stanowisk przeciwnika.

Samolot może następnie:

• ominąć zagrożenie,
• przekazać jego współrzędne,
• użyć własnego uzbrojenia,
• wskazać cel innym samolotom,
• wesprzeć atak pociskami dalekiego zasięgu.

W praktyce operacja przeciwko rozbudowanej obronie wymaga współdziałania wielu platform, rozpoznania satelitarnego, walki elektronicznej, tankowców i stanowisk dowodzenia. F-35 jest ważnym elementem takiego systemu, ale nie działa w całkowitej izolacji.

Łączność i współpraca z innymi jednostkami

F-35A może wymieniać dane z innymi samolotami F-35 oraz współpracować ze starszymi myśliwcami, obroną przeciwlotniczą, okrętami i jednostkami naziemnymi.

Zdolność ta ma szczególne znaczenie dla NATO. Państwa należące do Sojuszu używają różnych typów samolotów i systemów uzbrojenia. F-35 może tworzyć obraz sytuacji i przekazywać część informacji do innych elementów ugrupowania.

Producent określa samolot jako połączoną platformę integrującą działania w domenie powietrznej, lądowej, morskiej, kosmicznej i cybernetycznej.

Nie wszystkie dane mogą być przesyłane każdemu odbiorcy. Zakres wymiany zależy od systemów łączności, poziomu zabezpieczenia, konfiguracji i zasad obowiązujących podczas operacji.

System obsługi i logistyka

Zaawansowany samolot wymaga rozbudowanego zaplecza. Eksploatacja F-35 obejmuje nie tylko mechaników i części zamienne, ale również systemy informatyczne, planowanie misji, bezpieczne sieci i aktualizowane bazy danych zagrożeń.

Obsługa techniczna

Mechanicy kontrolują między innymi:

• silnik,
• podwozie,
• układy sterowania,
• instalacje hydrauliczne i elektryczne,
• powierzchnię odpowiedzialną za właściwości stealth,
• sensory,
• komory uzbrojenia,
• system chłodzenia elektroniki.

Duża część informacji o stanie samolotu jest zapisywana i analizowana cyfrowo. System może wskazywać wykryte nieprawidłowości oraz wspierać planowanie obsługi.

Dane misji

F-35 wykorzystuje specjalnie przygotowane pliki zawierające informacje o obszarze operacji, znanych zagrożeniach i charakterystykach emisji elektromagnetycznych.

Dane muszą być aktualizowane i dostosowywane do konkretnego teatru działań. Bez właściwie przygotowanego wsparcia informacyjnego nawet najbardziej zaawansowane sensory nie wykorzystają pełni swoich możliwości.

Infrastruktura bazowa

Baza dla F-35 wymaga odpowiednich hangarów, zabezpieczonych pomieszczeń, systemów informatycznych, urządzeń diagnostycznych i miejsc do przechowywania uzbrojenia.

Znaczenie ma również ochrona fizyczna i cyberbezpieczeństwo. Samolot jest częścią infrastruktury przetwarzającej wrażliwe dane wojskowe.

Koszty programu

F-35 jest jednym z najdroższych programów zbrojeniowych w historii. Na łączny koszt składają się nie tylko zakup samolotów, ale również:

• badania i rozwój,
• budowa infrastruktury,
• szkolenie personelu,
• zakup uzbrojenia,
• części zamienne,
• modernizacje,
• paliwo,
• obsługa przez kilkadziesiąt lat.

Cena jednostkowa samolotu zmienia się pomiędzy seriami produkcyjnymi i zależy od zakresu kontraktu. Należy odróżniać cenę samego płatowca od wartości całej umowy obejmującej silniki, szkolenie, logistykę, symulatory i wyposażenie.

Koszt godziny lotu również zależy od sposobu liczenia. Można uwzględniać wyłącznie paliwo i bieżącą obsługę albo dodawać remonty, personel, infrastrukturę i długoterminowe wsparcie.

Korzyści skali

F-35 został wybrany przez Stany Zjednoczone i licznych sojuszników. Według danych programu do połowy 2026 roku dostarczono ponad 1340 samolotów, które łącznie przekroczyły milion godzin lotu. Dane te rosną wraz z kolejnymi dostawami.

Duża liczba użytkowników zwiększa skalę produkcji i tworzy wspólny rynek części, szkoleń oraz modernizacji. Jednocześnie państwa stają się zależne od międzynarodowego łańcucha dostaw i decyzji dotyczących rozwoju wspólnej platformy.

Kontrowersje i problemy programu

Rozwój F-35 trwał dłużej i kosztował więcej, niż początkowo zakładano. Łączenie wymagań trzech wariantów, opracowanie oprogramowania i integracja wielu sensorów okazały się niezwykle skomplikowane.

W trakcie programu pojawiały się problemy dotyczące między innymi:

• niezawodności niektórych komponentów,
• oprogramowania,
• dostępności części,
• kosztów eksploatacji,
• obsługi silników,
• terminów modernizacji,
• osiągania wymaganej gotowości.

Krytyka programu nie oznacza, że samolot nie ma istotnych zdolności bojowych. Pokazuje natomiast, że ocena F-35 powinna uwzględniać zarówno jego zaawansowanie, jak i koszty oraz wymagania logistyczne.

Rozwój równoległy z produkcją

Samoloty zaczęto produkować, zanim zakończono wszystkie próby i proces pełnego rozwoju. Takie podejście miało przyspieszyć wprowadzanie konstrukcji do służby, ale oznaczało konieczność wprowadzania zmian w już zbudowanych egzemplarzach.

Rozwiązanie to jest określane jako współbieżność rozwoju i produkcji. Pozwala szybciej zwiększyć liczbę samolotów, lecz może powodować dodatkowe koszty modernizacji.

F-35A a F-16

F-16 Fighting Falcon jest lekkim myśliwcem czwartej generacji, który przez dziesięciolecia stał się podstawą lotnictwa wielu państw. Polska eksploatuje 48 samolotów F-16C/D Block 52+.

F-35A nie jest prostym odpowiednikiem nowszego F-16. Różni się od niego przede wszystkim:

• znacznie niższą wykrywalnością radarową,
• wewnętrznymi komorami uzbrojenia,
• fuzją danych,
• bardziej rozbudowanymi sensorami pasywnymi,
• dookólnym systemem obserwacji,
• szerszymi możliwościami walki elektronicznej.

F-16 może być tańszy w określonych zadaniach, przenosić szeroką gamę uzbrojenia i pozostaje skuteczną platformą. F-35A jest natomiast przeznaczony do działania w środowisku, w którym klasyczny myśliwiec może zostać wcześniej wykryty i zaatakowany.

Oba typy mogą się uzupełniać. F-35 wykrywa zagrożenie i przekazuje informacje, a F-16 przenosi większą liczbę środków bojowych lub wykonuje zadanie w obszarze, w którym obrona przeciwnika została już osłabiona.

F-35A a F-22 Raptor

F-22 Raptor jest dwusilnikowym myśliwcem przewagi powietrznej opracowanym przede wszystkim do zwalczania innych samolotów. F-35A ma szersze przeznaczenie wielozadaniowe.

F-22 oferuje:

• większą prędkość,
• zdolność długotrwałego lotu naddźwiękowego bez dopalacza,
• bardzo wysoką manewrowość,
• dwa silniki,
• większą koncentrację na walce powietrznej.

F-35A dysponuje natomiast nowszą architekturą sensorów, rozbudowaną fuzją danych i jest produkowany dla licznych użytkowników zagranicznych. F-22 nie został dopuszczony do eksportu.

Obie konstrukcje mogą współpracować. F-22 koncentruje się na uzyskaniu przewagi w powietrzu, podczas gdy F-35 pełni również funkcje uderzeniowe, rozpoznawcze i informacyjne.

F-35A a samoloty generacji 4,5

Do generacji 4,5 zalicza się zwykle nowoczesne wersje takich maszyn jak Rafale, Eurofighter Typhoon, Gripen E czy F-15EX. Mogą one dysponować radarami AESA, nowoczesnymi pociskami, zaawansowaną walką elektroniczną i rozbudowaną łącznością.

Ich zaletami mogą być:

• duży udźwig,
• wysoka prędkość,
• szeroka gama uzbrojenia,
• znaczny zasięg,
• prostsza obsługa określonych misji.

F-35A wyróżnia się połączeniem obniżonej wykrywalności z wewnętrznym uzbrojeniem i fuzją danych. Nie oznacza to automatycznego zwycięstwa w każdych warunkach. Wynik operacji zależy od uzbrojenia, wyszkolenia, wsparcia radarowego, tankowania, rozpoznania i jakości dowodzenia.

Lockheed Martin F 35A Lightning II w polskich Siłach Powietrznych

Program Harpia

Polska rozpoczęła program Harpia w celu pozyskania nowych samolotów wielozadaniowych i zastąpienia części starszych maszyn pochodzenia radzieckiego.

31 stycznia 2020 roku podpisano umowę dotyczącą zakupu 32 samolotów F-35A. Kontrakt obejmował również szkolenie, wsparcie logistyczne i wyposażenie związane z wprowadzeniem nowego typu do służby.

Zakup dwóch eskadr F-35A ma pozwolić na stopniowe zwiększenie zdolności do działania w środowisku silnie bronionym, prowadzenia rozpoznania i współpracy z lotnictwem sojuszniczym.

Nazwa Husarz

Polskie F-35A otrzymały nazwę Husarz. Nawiązuje ona do husarii, jednej z najbardziej rozpoznawalnych formacji wojskowych w historii Polski.

Nazwa ma wymiar symboliczny i odróżnia polskie samoloty od maszyn innych użytkowników. Oficjalnym oznaczeniem technicznym pozostaje jednak F-35A Lightning II.

Pierwsze polskie samoloty

Pierwszy polski F-35A został publicznie zaprezentowany w Stanach Zjednoczonych w 2024 roku. Początkowe egzemplarze pozostawały w USA, gdzie służyły do szkolenia polskich pilotów i personelu technicznego.

22 maja 2026 roku trzy pierwsze F-35A przyleciały do Polski i wylądowały w 32. Bazie Lotnictwa Taktycznego w Łasku. Oficjalna ceremonia przyjęcia samolotów odbyła się w czerwcu 2026 roku. Polska zamówiła łącznie 32 maszyny, a dostawy kolejnych egzemplarzy mają być kontynuowane w następnych latach.

Bazy w Łasku i Świdwinie

Polska flota ma być związana przede wszystkim z bazami lotniczymi w Łasku i Świdwinie. Wymaga to rozbudowy infrastruktury, budowy specjalistycznych obiektów i przygotowania systemów ochrony.

Rozmieszczenie samolotów w dwóch bazach zwiększa elastyczność operacyjną, ale wymaga odpowiedniego zaplecza technicznego w obu lokalizacjach.

Szkolenie pilotów

Przejście na F-35A wymaga nie tylko nauki pilotażu nowego samolotu. Piloci muszą poznać sposób zarządzania sensorami, interpretowania połączonego obrazu sytuacji i działania w międzynarodowej sieci dowodzenia.

Wiele elementów szkolenia odbywa się w symulatorach. Pozwalają one odtwarzać sytuacje, których ćwiczenie w rzeczywistej przestrzeni powietrznej byłoby bardzo kosztowne, trudne albo wymagałoby ujawnienia wrażliwych charakterystyk systemów.

Współpraca z polskimi F-16

F-35A nie ma całkowicie zastąpić F-16. Oba typy będą działały równolegle.

F-35 może prowadzić rozpoznanie, identyfikować zagrożenia i przekazywać dane. F-16 może wykonywać zadania niewymagające pełnych właściwości stealth, prowadzić obronę przestrzeni powietrznej lub przenosić uzbrojenie na zewnętrznych podwieszeniach.

Takie połączenie może zwiększyć skuteczność całego ugrupowania, pod warunkiem zapewnienia bezpiecznej łączności i odpowiedniego wyszkolenia załóg.

Znaczenie F-35A dla NATO

F-35 jest eksploatowany lub zamówiony przez coraz większą liczbę państw Sojuszu Północnoatlantyckiego. Tworzy to wspólnotę użytkowników stosujących podobne procedury, wyposażenie i system szkolenia.

Dla NATO oznacza to:

• łatwiejsze tworzenie wspólnych ugrupowań,
• większą interoperacyjność,
• wymianę doświadczeń,
• wspólny rozwój taktyki,
• możliwość korzystania z części wspólnego zaplecza,
• zwiększenie zdolności do przełamywania nowoczesnej obrony.

Według danych programu F-35 został wybrany przez Stany Zjednoczone i 19 państw sojuszniczych, choć liczba użytkowników i etap realizacji zamówień zmieniają się wraz z kolejnymi decyzjami.

Odstraszanie

Obecność F-35 wpływa nie tylko na zdolność prowadzenia działań, lecz także na planowanie potencjalnego przeciwnika. Musi on uwzględniać możliwość pojawienia się trudno wykrywalnych samolotów zdolnych do lokalizowania radarów i przekazywania informacji innym jednostkom.

Odstraszanie jest skuteczne wtedy, gdy przeciwnik wierzy, że zdolności są rzeczywiste, załogi dobrze wyszkolone, a państwa gotowe do wspólnego działania.

Czy F-35A jest niewidzialny dla radarów

Popularne określenie „niewidzialny samolot” jest uproszczeniem. F-35A nie znika z ekranów wszystkich radarów i nie jest całkowicie niewykrywalny.

Różne systemy radarowe pracują w odmiennych pasmach. Radary o długiej fali mogą w określonych warunkach wykryć obecność obiektu o właściwościach stealth, ale nie zawsze dostarczą dane wystarczająco dokładne do naprowadzenia pocisku.

Skuteczna obrona wymaga:

1. wykrycia obiektu,
2. ustalenia jego położenia i kierunku,
3. utrzymania stabilnego śledzenia,
4. przekazania danych do systemu uzbrojenia,
5. naprowadzenia pocisku z odpowiednią dokładnością.

F-35 ma utrudniać cały ten proces. Celem nie jest stworzenie magicznej niewidzialności, lecz zmniejszenie czasu reakcji przeciwnika i zwiększenie szans na wykonanie zadania.

Czy F-35A może przenosić broń jądrową

F-35A został objęty procesem integracji amerykańskiej bomby jądrowej B61 w odpowiedniej zmodernizowanej konfiguracji. Zdolność ta dotyczy wybranych samolotów, procedur i jednostek znajdujących się pod ścisłą kontrolą.

Sam zakup F-35A przez dane państwo nie oznacza automatycznie posiadania broni jądrowej ani prawa do jej użycia. Kwestie te zależą od decyzji politycznych, porozumień sojuszniczych, certyfikacji i odrębnej infrastruktury.

Polskie samoloty są nabywane przede wszystkim jako konwencjonalne maszyny wielozadaniowe. Publiczne dyskusje o ewentualnym udziale Polski w programach odstraszania jądrowego nie zmieniają bieżącego statusu uzbrojenia bez formalnych decyzji i wdrożenia odpowiednich procedur.

Znaczenie oprogramowania

Współczesny samolot bojowy jest w dużej mierze systemem informatycznym. Oprogramowanie F-35 odpowiada między innymi za:

• przetwarzanie danych z sensorów,
• sterowanie wyświetlaczami,
• zarządzanie uzbrojeniem,
• identyfikację zagrożeń,
• nawigację,
• diagnostykę,
• łączność,
• część funkcji sterowania lotem.

Błąd programowy może wpływać na działanie systemu tak samo jak awaria fizycznego komponentu. Z tego powodu aktualizacje muszą przechodzić rozbudowane próby.

Nowe uzbrojenie nie może zostać po prostu podwieszone pod samolotem. Komputery muszą je rozpoznawać, prezentować pilotowi właściwe informacje i bezpiecznie przeprowadzać procedurę użycia.

Cyberbezpieczeństwo

Połączenie samolotu z sieciami oraz wykorzystywanie cyfrowych baz danych tworzy ogromne możliwości, ale również nowe zagrożenia.

Cyberbezpieczeństwo obejmuje ochronę:

• danych misji,
• systemów planowania,
• infrastruktury obsługowej,
• łączności,
• aktualizacji oprogramowania,
• informacji technicznych.

Atak nie musi polegać na przejęciu sterowania samolotem w locie. Przeciwnik może próbować zdobywać dane, zakłócać logistykę, wprowadzać fałszywe informacje albo ograniczać dostępność systemów naziemnych.

Dlatego zabezpieczenie cyfrowego zaplecza jest równie istotne jak ochrona hangarów i pasów startowych.

Przyszłość F-35A

F-35A ma pozostawać w służbie przez wiele dziesięcioleci. Jego znaczenie będzie zależało od skutecznego modernizowania sensorów, uzbrojenia, silnika, chłodzenia i mocy obliczeniowej.

Rosnąca liczba systemów elektronicznych zwiększa zapotrzebowanie na energię i odprowadzanie ciepła. Kolejne modernizacje muszą więc obejmować nie tylko oprogramowanie, ale również podstawową architekturę samolotu.

Współpraca z bezzałogowcami

W przyszłości F-35 może coraz szerzej współpracować z bezzałogowymi statkami powietrznymi. Maszyny takie mogą przenosić dodatkowe sensory, uzbrojenie albo wykonywać bardziej ryzykowne zadania.

Pilot F-35 nie powinien ręcznie sterować każdym bezzałogowcem jak modelem. Systemy autonomiczne mają realizować część zadań samodzielnie, podczas gdy człowiek wyznacza cele i zatwierdza kluczowe działania.

Nowe pociski

Rozwój broni dalekiego zasięgu ma zwiększać możliwość atakowania celów bez zbliżania się do najbardziej niebezpiecznych stref. Jednocześnie pojawia się potrzeba umieszczania większej liczby pocisków w komorach wewnętrznych.

Integracja nowego uzbrojenia będzie jednym z podstawowych kierunków rozwoju programu.

Następcy i uzupełnienie

Stany Zjednoczone pracują nad samolotami kolejnej generacji, ale nie oznacza to szybkiego wycofania F-35. Nowe konstrukcje będą początkowo bardzo drogie i mniej liczne.

F-35 prawdopodobnie pozostanie podstawowym wielozadaniowym samolotem wielu państw, współpracując z maszynami szóstej generacji, bezzałogowcami i nowymi systemami dowodzenia.

Lockheed Martin F 35A Lightning II jako element nowoczesnego systemu walki

Ocena F-35A wyłącznie na podstawie prędkości, liczby pocisków lub promienia skrętu prowadzi do niepełnego obrazu. Samolot zaprojektowano jako część sieci, w której kluczowe znaczenie ma informacja.

Lockheed Martin F 35A Lightning II łączy obniżoną wykrywalność, sensory, fuzję danych, walkę elektroniczną i precyzyjne uzbrojenie. Może samodzielnie atakować cele, ale jego największą wartością jest często zdolność do zwiększania skuteczności innych jednostek.

F-35A nie jest konstrukcją pozbawioną wad. Program był kosztowny, doświadczał opóźnień i wymaga rozbudowanego zaplecza. Utrzymanie wysokiej gotowości technicznej oraz rozwój oprogramowania pozostają istotnymi wyzwaniami.

Jednocześnie skala zamówień, liczba użytkowników i rosnąca obecność samolotu w NATO sprawiają, że Lightning II staje się jednym z podstawowych zachodnich samolotów bojowych XXI wieku. Jego możliwości nie wynikają z pojedynczego elementu, lecz ze współdziałania konstrukcji stealth, radaru, sensorów optycznych, systemów elektronicznych i oprogramowania.

Dla Polski F-35A Husarz oznacza wejście do grupy państw wykorzystujących samoloty piątej generacji. Pierwsze maszyny znajdują się już w kraju, ale pełne wykorzystanie ich potencjału będzie wymagało czasu, szkolenia załóg, rozbudowy infrastruktury oraz integracji z F-16, obroną przeciwlotniczą i systemami NATO.

Ostateczna wartość F-35A nie będzie zależała wyłącznie od parametrów technicznych samego płatowca. Zdecydują o niej jakość wyszkolenia, dostępność uzbrojenia, aktualność danych, gotowość personelu technicznego, odporność baz oraz zdolność do współpracy z innymi rodzajami sił zbrojnych. Dopiero połączenie wszystkich tych elementów zmienia zaawansowany samolot w skuteczne narzędzie obrony państwa.