ORP Orzeł należy do najbardziej znanych okrętów w historii polskiej Marynarki Wojennej. Jego służba trwała krótko, lecz obfitowała w wydarzenia, które wystarczyłyby na historię kilku jednostek. Nowoczesny okręt podwodny, sfinansowany częściowo dzięki ofiarności polskiego społeczeństwa, wszedł do służby zaledwie kilka miesięcy przed wybuchem II wojny światowej. We wrześniu 1939 roku prowadził działania na Bałtyku, później został internowany w neutralnej Estonii, skąd jego załoga dokonała jednej z najbardziej brawurowych ucieczek w dziejach wojny morskiej. Następnie, bez map i przyrządów nawigacyjnych zabranych przez Estończyków, okręt przedostał się do Wielkiej Brytanii i kontynuował walkę u boku Royal Navy.
Najbardziej dramatyczny rozdział historii ORP Orzeł rozpoczął się 23 maja 1940 roku, kiedy jednostka wyszła z bazy w Rosyth na kolejny patrol na Morzu Północnym. Okręt nie odpowiedział na późniejsze rozkazy radiowe i nigdy nie wrócił do portu. Wraku nie odnaleziono, dlatego dokładne miejsce oraz przyczyna zatonięcia pozostają nieznane. Instytut Pamięci Narodowej podkreśla, że mimo kolejnych badań i wypraw poszukiwawczych los okrętu nadal nie został ostatecznie wyjaśniony.
ORP Orzeł stał się symbolem odwagi, determinacji i woli kontynuowania walki mimo klęski kampanii polskiej na lądzie. Jego ucieczka z Tallinna pokazała, że internowanie, rozbrojenie i utrata większości wyposażenia nawigacyjnego nie były w stanie odebrać polskim marynarzom inicjatywy. Tajemnica ostatniego patrolu sprawiła natomiast, że okręt do dziś pozostaje jednym z najbardziej fascynujących tematów polskiej historii morskiej.
ORP Orzeł jako symbol polskiej Marynarki Wojennej
Historia ORP Orzeł wyróżnia się nawet na tle niezwykle dramatycznych losów polskich okrętów podczas II wojny światowej. Jednostka była jednym z najnowocześniejszych okrętów podwodnych swojej epoki, a jej powstanie wiązało się z ambicją stworzenia floty zdolnej do obrony polskiego wybrzeża i prowadzenia działań na Bałtyku.
Okręt miał być nie tylko narzędziem wojny, ale również dowodem rozwoju technicznego i gospodarczego odrodzonego państwa polskiego. Zbudowano go w Holandii według wymagań polskiej Marynarki Wojennej. Projekt uwzględniał specyficzne warunki Bałtyku, ale umożliwiał także prowadzenie działań na dalszych akwenach.
Rozpoznawalność ORP Orzeł wynika jednak przede wszystkim z postawy jego załogi. Ucieczka z Tallinna, przejście przez kontrolowany przez Niemców Bałtyk i dotarcie do Wielkiej Brytanii bez pełnych map należą do najbardziej niezwykłych epizodów wojny podwodnej. Muzeum Marynarki Wojennej określa tę operację jako jedną z najbardziej spektakularnych akcji morskich II wojny światowej.
Co oznacza skrót ORP
Skrót ORP oznacza „Okręt Rzeczypospolitej Polskiej”. Jest stosowany przed nazwami jednostek należących do polskiej Marynarki Wojennej.
W przypadku okrętu podwodnego Orzeł pełna nazwa brzmi więc ORP Orzeł. W tekstach historycznych nazwa własna jednostki jest często zapisywana w cudzysłowie jako ORP „Orzeł”.
Nazwa „Orzeł” odwoływała się do polskiego godła państwowego oraz symbolizowała siłę, dumę i niezależność. Była odpowiednia dla jednostki, która miała należeć do najważniejszych okrętów podwodnych polskiej floty.
Ile okrętów nosiło nazwę ORP Orzeł
Nazwa ORP Orzeł nie była związana wyłącznie z jednostką zbudowaną przed II wojną światową. W późniejszych dekadach otrzymały ją kolejne polskie okręty podwodne.
Największą sławę zdobył pierwszy ORP Orzeł, przyjęty do służby w 1939 roku i zaginiony w 1940 roku. To właśnie jemu poświęcona jest większość książek, filmów, wystaw oraz wypraw poszukiwawczych.
Kolejne jednostki przejęły nazwę jako wyraz ciągłości tradycji. W ten sposób pamięć o załodze pierwszego Orła została zachowana w powojennej Marynarce Wojennej.
Dlaczego Polska potrzebowała nowoczesnych okrętów podwodnych
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku Polska uzyskała stosunkowo krótki dostęp do Morza Bałtyckiego. Budowa floty od podstaw była ogromnym wyzwaniem finansowym, organizacyjnym i technicznym.
Marynarka Wojenna musiała uwzględniać przewagę liczebną potencjalnych przeciwników. Polska nie była w stanie zbudować wielkiej floty nawodnej porównywalnej z marynarkami Niemiec czy Związku Radzieckiego. Okręty podwodne wydawały się więc atrakcyjnym rozwiązaniem. Mogły skrycie atakować większe jednostki, prowadzić rozpoznanie, stawiać miny i utrudniać przeciwnikowi swobodne działania na Bałtyku.
W latach 30. Polska posiadała już okręty podwodne typu Wilk, jednak rozwój techniki morskiej sprawiał, że potrzebne były jednostki nowocześniejsze, szybsze i silniej uzbrojone. Tak narodziła się koncepcja budowy dużych okrętów typu Orzeł.
Fundusz Obrony Morskiej
Powstanie ORP Orzeł jest często wiązane z Funduszem Obrony Morskiej, czyli społeczną zbiórką środków na rozwój polskiej floty.
Polacy przekazywali pieniądze, organizowali zbiórki, wydarzenia i akcje propagujące potrzebę rozbudowy Marynarki Wojennej. Udział społeczeństwa miał ogromne znaczenie symboliczne. Okręt postrzegano nie tylko jako własność państwa, lecz również jako jednostkę ufundowaną dzięki wspólnemu wysiłkowi obywateli.
Na kiosku Orła umieszczono tablicę informującą o społecznym udziale w zakupie okrętu. Fundacja prowadząca poszukiwania wraku podaje, że po przybyciu jednostki do Gdyni odsłonięto tablicę przypominającą o sfinansowaniu jej z ofiar społecznych.
Okręt jako projekt prestiżowy
Budowa Orła była także przedsięwzięciem prestiżowym. Polska chciała pokazać, że jest zdolna zamawiać i eksploatować zaawansowane technologicznie jednostki.
Nowy okręt podwodny miał duży zasięg, silne uzbrojenie torpedowe oraz wysoką prędkość nawodną. Parametry te czyniły go jednostką zdolną nie tylko do obrony wybrzeża, ale również do działań na większych odległościach.
Wizerunek Orła wykorzystywano w prasie, materiałach propagandowych i uroczystościach państwowych. Okręt miał wzmacniać społeczne zainteresowanie morzem i rozwojem polskiej floty.
Budowa ORP Orzeł w Holandii
Polska zdecydowała się zamówić dwa duże okręty podwodne w Holandii. Były to ORP Orzeł i ORP Sęp. Kontrakt podpisano w 1936 roku, a budowę prowadzono w holenderskich stoczniach.
ORP Orzeł powstał w stoczni Koninklijke Maatschappij De Schelde we Vlissingen. Jednostkę projektowano zgodnie z wymaganiami strony polskiej, dlatego nie była prostym odpowiednikiem typowego holenderskiego okrętu podwodnego.
Budowa tak skomplikowanej jednostki wymagała ścisłej współpracy polskich oficerów, inżynierów i holenderskich specjalistów. Załoga musiała również poznać nowy okręt, jego systemy, wyposażenie i procedury bezpieczeństwa.
Wodowanie ORP Orzeł
ORP Orzeł został zwodowany 15 stycznia 1938 roku. Ceremonia miała duże znaczenie dla Polski, ponieważ okręt był symbolem rozwijającej się Marynarki Wojennej.
Po wodowaniu rozpoczęły się dalsze prace wyposażeniowe, próby stoczniowe i szkolenie załogi. Przeprowadzano testy napędu, zanurzania, uzbrojenia i systemów pokładowych.
Jednostkę oficjalnie przekazano stronie polskiej na początku lutego 1939 roku. Po podniesieniu polskiej bandery okręt wyruszył w drogę do kraju. Fundacja Odnaleźć Orła wskazuje, że oficjalne przekazanie nastąpiło 2 lutego 1939 roku, a do Gdyni jednostka dotarła kilka dni później.
Przybycie do Gdyni
ORP Orzeł przybył do Gdyni w lutym 1939 roku. Uroczyste powitanie odbyło się 10 lutego, w rocznicę zaślubin Polski z morzem.
Okręt wzbudzał ogromne zainteresowanie. Był duży, nowoczesny i wyraźnie przewyższał wcześniejsze polskie jednostki podwodne pod względem wielu parametrów.
Do wybuchu wojny pozostało jednak zaledwie kilka miesięcy. Załoga miała niewiele czasu na pełne zgranie, intensywne szkolenia i opracowanie praktycznych metod wykorzystania nowego okrętu w warunkach bojowych.
ORP Orzeł – dane techniczne
ORP Orzeł był dużym okrętem podwodnym, szczególnie w porównaniu z wcześniejszymi polskimi jednostkami.
Kadłub miał około 84 metrów długości, 6,7 metra szerokości i zanurzenie przekraczające 4 metry. Wyporność wynosiła około 1110 ton na powierzchni i około 1470 ton w zanurzeniu. Okręt rozwijał prędkość około 19 węzłów na powierzchni oraz około 9 węzłów pod wodą. Załoga liczyła około 60 osób.
Do najważniejszych parametrów należały:
- długość około 84 metrów,
- wyporność nawodna około 1110 ton,
- wyporność podwodna około 1470 ton,
- prędkość nawodna około 19 węzłów,
- prędkość podwodna około 9 węzłów,
- 12 wyrzutni torpedowych,
- zapas około 20 torped,
- armata pokładowa kalibru 105 mm,
- uzbrojenie przeciwlotnicze.
Tak silne uzbrojenie czyniło Orła groźnym przeciwnikiem dla jednostek nawodnych i transportowców.
Spawany kadłub
Kadłub Orła był w znacznym stopniu spawany, co w latach 30. stanowiło nowoczesne rozwiązanie. Spawanie pozwalało ograniczyć masę w porównaniu z tradycyjnym nitowaniem i mogło poprawiać wytrzymałość konstrukcji.
Okręt miał konstrukcję dwukadłubową. Wewnątrz znajdował się kadłub sztywny, wytrzymujący ciśnienie wody podczas zanurzenia. Zewnętrzny kadłub lekki nadawał jednostce opływowy kształt i mieścił część zbiorników oraz wyposażenia.
Rozwiązanie zapewniało duży zapas pływalności, lecz zwiększało wymiary i złożoność jednostki.
Napęd dieslowsko-elektryczny
Podobnie jak inne okręty podwodne tamtej epoki, ORP Orzeł korzystał z napędu dieslowsko-elektrycznego.
Na powierzchni pracowały silniki wysokoprężne. Napędzały śruby i służyły do ładowania akumulatorów. Pod wodą silniki spalinowe nie mogły działać, ponieważ potrzebowały powietrza i wytwarzały spaliny. Okręt przechodził wtedy na silniki elektryczne zasilane z baterii.
Czas pozostawania w zanurzeniu zależał od prędkości, poziomu naładowania akumulatorów, zużycia energii i jakości powietrza wewnątrz kadłuba.
Warunki życia załogi
Pomimo dużych wymiarów ORP Orzeł pozostawał ciasnym okrętem wojennym. Wnętrze wypełniały silniki, akumulatory, wyrzutnie torpedowe, przewody, zawory, urządzenia sterujące i zapasy.
Marynarze spali w niewielkich kojach, często rozmieszczonych blisko torped i wyposażenia. Prywatność była praktycznie niemożliwa.
Podczas długiego zanurzenia powietrze stawało się ciężkie, wilgotne i przesycone zapachem paliwa, smarów, potu oraz pracy urządzeń. Załoga musiała funkcjonować w ciągłym hałasie i ograniczonej przestrzeni.
Uzbrojenie ORP Orzeł
Najważniejszą bronią okrętu były torpedy. ORP Orzeł dysponował 12 wyrzutniami torpedowymi i zapasem około 20 torped.
Wyrzutnie rozmieszczono w różnych częściach okrętu, dzięki czemu możliwe było atakowanie celów znajdujących się przed, za oraz częściowo po bokach jednostki.
Okręt miał także armatę pokładową kalibru 105 mm oraz broń przeciwlotniczą. Armata mogła być używana przeciwko mniejszym jednostkom lub statkom handlowym, gdy zastosowanie kosztownej torpedy nie było konieczne.
Torpedy
Torpeda była samobieżnym pociskiem podwodnym wyposażonym w głowicę bojową. Po wystrzeleniu poruszała się na zaprogramowanej głębokości i kursie.
Skuteczny atak wymagał dokładnego określenia prędkości, kursu oraz odległości celu. Dowódca musiał przewidzieć, gdzie znajdzie się statek w chwili dotarcia torpedy.
W warunkach bojowych zadanie komplikowały fale, słaba widoczność, działania eskorty i konieczność ograniczania czasu obserwacji przez peryskop.
Armata kalibru 105 mm
Armata pokładowa była umieszczona przed kioskiem. Mogła służyć do ostrzeliwania celów nawodnych i oszczędzania torped.
Użycie działa wymagało jednak wynurzenia okrętu i wystawienia obsługi na ogień przeciwnika. W pobliżu lotnictwa lub eskorty taki atak wiązał się z dużym ryzykiem.
Podczas internowania w Tallinnie Estończycy rozpoczęli rozbrajanie jednostki. Usuwanie uzbrojenia nie zostało jednak zakończone przed ucieczką.
Załoga ORP Orzeł
Okręt podwodny był skomplikowanym organizmem, w którym każda osoba miała ściśle określone obowiązki.
Załogę tworzyli oficerowie, podoficerowie i marynarze odpowiedzialni między innymi za nawigację, sterowanie, napęd, instalację elektryczną, uzbrojenie torpedowe, łączność, obserwację i utrzymanie urządzeń.
W ciasnym kadłubie kluczowe znaczenie miały dyscyplina, zaufanie i zdolność współpracy. Poważny błąd pojedynczego marynarza mógł zagrozić całej jednostce.
Komandor podporucznik Henryk Kłoczkowski
Pierwszym dowódcą ORP Orzeł podczas kampanii wrześniowej był komandor podporucznik Henryk Kłoczkowski.
Jego postawa we wrześniu 1939 roku stała się przedmiotem długotrwałych sporów. Dowódca zgłaszał poważne problemy zdrowotne i podjął decyzję o wejściu do Tallinna, aby zejść na ląd i uzyskać pomoc medyczną.
Później zarzucano mu niewłaściwe dowodzenie oraz naruszenie obowiązków. Ocena jego zachowania pozostaje jednym z najbardziej kontrowersyjnych aspektów historii Orła. Faktem jest, że po zejściu Kłoczkowskiego na ląd dowództwo przejął kapitan marynarki Jan Grudziński.
Kapitan marynarki Jan Grudziński
Jan Grudziński został dowódcą ORP Orzeł w Tallinnie i odegrał kluczową rolę w organizacji ucieczki.
Musiał podjąć decyzję w sytuacji, gdy okręt znajdował się pod strażą, był stopniowo rozbrajany, a dokumenty i mapy zostały przejęte przez estońskie władze.
Po udanej ucieczce Grudziński przeprowadził jednostkę przez Bałtyk i cieśniny duńskie, a następnie do Wielkiej Brytanii. Dowodził również podczas późniejszych patroli bojowych.
Zginął wraz z całą załogą podczas ostatniego patrolu w 1940 roku.
ORP Orzeł we wrześniu 1939 roku
1 września 1939 roku Niemcy zaatakowały Polskę. ORP Orzeł rozpoczął działania zgodnie z polskimi planami operacyjnymi na Bałtyku.
Okręty podwodne miały prowadzić patrole, atakować jednostki przeciwnika zgodnie z prawem wojennym oraz utrudniać niemieckie działania morskie.
Sytuacja była jednak bardzo trudna. Niemcy dysponowali przewagą lotniczą i morską, a płytki Bałtyk ograniczał możliwości skrytego działania dużych okrętów podwodnych.
Plan „Worek”
Polskie okręty podwodne realizowały plan operacyjny „Worek”. Zakładał on rozmieszczenie jednostek w sektorach w pobliżu polskiego wybrzeża.
Celem była obrona podejść do wybrzeża oraz atakowanie niemieckich sił zagrażających polskim portom.
Plan okazał się mało efektywny. Okręty działały na ograniczonej przestrzeni, pod stałym zagrożeniem ze strony lotnictwa i jednostek zwalczania okrętów podwodnych.
Problemy dowodzenia
Już podczas pierwszych dni wojny pojawiły się problemy związane ze stanem zdrowia dowódcy i sposobem wykorzystania okrętu.
ORP Orzeł nie odniósł sukcesu bojowego na Bałtyku. Jednostka była atakowana, tropiona i zmuszana do częstego pozostawania w zanurzeniu.
Stan komandora Kłoczkowskiego miał się pogarszać. Ostatecznie podjęto decyzję o wejściu do neutralnego portu w Tallinnie.
Wejście ORP Orzeł do Tallinna
ORP Orzeł wpłynął do Tallinna wieczorem 14 września 1939 roku. Oficjalnym celem było wysadzenie chorego dowódcy i zapewnienie mu opieki medycznej.
Estonia była państwem neutralnym. Zgodnie z zasadami prawa międzynarodowego okręt wojenny strony walczącej mógł przebywać w neutralnym porcie tylko w określonych okolicznościach i przez ograniczony czas.
Polska załoga liczyła na szybkie opuszczenie portu po przekazaniu dowódcy. Estońskie władze zdecydowały jednak o internowaniu jednostki.
Internowanie okrętu
Internowanie oznaczało zatrzymanie jednostki i załogi na terytorium państwa neutralnego do zakończenia wojny.
Estończycy przejęli dokumenty, mapy i część wyposażenia nawigacyjnego. Rozpoczęli także rozbrajanie okrętu, między innymi usuwanie torped i elementów artylerii.
Według relacji dotyczących wydarzenia załoga utraciła dziennik okrętowy, mapy i większość pomocy nawigacyjnych.
Dla polskich marynarzy oznaczało to praktyczne wyłączenie ich z dalszej walki. W obliczu trwającej wojny i pogarszającej się sytuacji Polski decyzja o pogodzeniu się z internowaniem była trudna do zaakceptowania.
Presja Niemiec
Estonia znajdowała się pod silną presją polityczną i militarną większych sąsiadów. Niemcy domagały się zatrzymania polskiego okrętu.
Wydarzenia rozgrywały się również w cieniu układu niemiecko-radzieckiego i planów Związku Radzieckiego wobec państw bałtyckich.
Późniejsza ucieczka Orła została wykorzystana przez propagandę radziecką jako argument przeciwko Estonii. ZSRR oskarżał estońskie władze o celowe umożliwienie polskiej jednostce opuszczenia portu.
Ucieczka ORP Orzeł z Tallinna
Załoga nie zamierzała czekać na zakończenie rozbrajania. Pod dowództwem Jana Grudzińskiego rozpoczęto przygotowania do ucieczki.
Plan musiał uwzględniać obecność estońskich wartowników, zacumowanie okrętu, oświetlenie portu i możliwość ostrzału.
W nocy z 17 na 18 września 1939 roku marynarze przystąpili do działania. Ucieczka stała się jednym z najbardziej znanych epizodów wojny morskiej.
Przygotowanie ucieczki
Załoga zachowała sprawność napędu i części systemów okrętowych. Estończycy nie zdążyli całkowicie unieruchomić jednostki ani usunąć wszystkich torped.
Polscy marynarze obserwowali rytm służby wartowników i przygotowywali się do przejęcia kontroli nad okrętem.
Należało uruchomić silniki, zwolnić cumy, obezwładnić strażników i opuścić port, zanim estońskie siły zdołają skutecznie zareagować.
Obezwładnienie strażników
Dwóch estońskich wartowników zostało zwabionych na pokład i obezwładnionych. Polacy nie zamierzali ich zabijać.
Strażników zabrano na pokład podczas wyjścia z portu, a później wysadzono na brzeg. Według relacji załoga przekazała im także żywność i pieniądze na powrót do kraju.
Postępowanie ze strażnikami pokazuje, że celem marynarzy była ucieczka, a nie walka z Estonią.
Wyjście z portu
Załoga przecięła lub zwolniła cumy, uruchomiła napęd i skierowała okręt ku wyjściu z portu.
Estończycy zauważyli ucieczkę. Włączono reflektory i otwarto ogień z broni maszynowej oraz lekkiej artylerii. Okręt doznał uszkodzeń w rejonie kiosku.
Podczas manewru ORP Orzeł wszedł na mieliznę lub podwodną przeszkodę, lecz zdołał się uwolnić. Po wyjściu z portu zanurzył się i rozpoczął ucieczkę przez Bałtyk.
Żegluga bez map
Estońskie władze zabrały mapy, pomoce nawigacyjne i dokumenty okrętowe. Załoga musiała więc prowadzić dużą jednostkę przez Bałtyk, cieśniny duńskie i Morze Północne w niezwykle trudnych warunkach.
Według najbardziej znanej relacji porucznik marynarki Andrzej Piasecki odtworzył potrzebne informacje na podstawie pamięci oraz dostępnych materiałów, między innymi spisu latarni morskich.
Nawigacja wymagała obserwowania wybrzeży, świateł, głębokości, kursu i pozycji astronomicznej. Każdy błąd mógł doprowadzić do wejścia na mieliznę, pole minowe albo w rejon kontrolowany przez niemieckie jednostki.
Pozostanie na Bałtyku
Po ucieczce ORP Orzeł nie skierował się natychmiast najkrótszą drogą do Wielkiej Brytanii.
Załoga przez pewien czas pozostawała na Bałtyku, licząc na możliwość ataku na niemieckie jednostki. Okręt nadal posiadał część torped, ponieważ Estończycy nie zdążyli usunąć całego uzbrojenia.
Brak map i dokumentów ograniczał jednak możliwości prowadzenia skutecznych działań.
Przejście przez cieśniny duńskie
Aby wydostać się z Bałtyku, Orzeł musiał przejść przez wąskie i silnie kontrolowane cieśniny duńskie.
Był to jeden z najbardziej niebezpiecznych etapów rejsu. W pobliżu znajdowały się niemieckie patrole, lotnictwo, pola minowe i intensywny ruch statków.
Okręt poruszał się ostrożnie, korzystając z zanurzenia oraz ciemności. Załoga musiała jednocześnie oszczędzać paliwo, energię elektryczną i zapasy.
Dotarcie ORP Orzeł do Wielkiej Brytanii
ORP Orzeł dotarł w pobliże wybrzeży Szkocji 14 października 1939 roku. Rejs od ucieczki z Tallinna trwał niemal miesiąc. Polskie Radio podaje, że była to 27-dniowa podróż do Wielkiej Brytanii.
Załoga nawiązała łączność z Brytyjczykami, nadając wiadomość w języku angielskim. Okręt został spotkany i eskortowany do portu przez jednostkę Royal Navy.
Pojawienie się Orła było dla Brytyjczyków zaskoczeniem. Jednostkę uznawano wcześniej za prawdopodobnie utraconą.
Powitanie bohaterów
Historia polskiego okrętu szybko stała się znana w Wielkiej Brytanii. Prasa przedstawiała ją jako przykład odwagi i determinacji.
Załoga została przyjęta z uznaniem, a ucieczka miała ogromne znaczenie propagandowe. Polska ponosiła klęskę na lądzie, lecz jej siły zbrojne nie składały broni i przygotowywały się do dalszej walki u boku aliantów.
ORP Orzeł stał się symbolem ciągłości polskiego oporu.
Remont i uzupełnienie wyposażenia
Po przybyciu do Wielkiej Brytanii okręt wymagał przeglądu, naprawy uszkodzeń oraz uzupełnienia wyposażenia.
Należało dostosować jednostkę do współpracy z Royal Navy, zdobyć nowe mapy, dokumenty, środki łączności i części.
Pojawiały się również problemy związane z uzbrojeniem. Okręt zaprojektowano do korzystania z określonych typów torped, dlatego konieczne było znalezienie sposobu zapewnienia odpowiedniej amunicji.
ORP Orzeł w Royal Navy
Po remoncie Orzeł został włączony do działań u boku brytyjskiej floty podwodnej. Bazował w Rosyth w Szkocji i prowadził patrole na Morzu Północnym.
Okręt należał do 2. Flotylli Okrętów Podwodnych. Współpraca wymagała dostosowania procedur, systemów rozpoznawania i łączności.
Załoga zachowała polski charakter jednostki, banderę i dowództwo, działając jednak w ramach alianckiego systemu operacyjnego.
Patrole na Morzu Północnym
Morze Północne było jednym z najważniejszych akwenów pierwszej fazy wojny. Przebiegały tam niemieckie szlaki komunikacyjne, trasy transportu rud żelaza i podejścia do baz morskich.
Okręty podwodne prowadziły rozpoznanie, patrolowały wyznaczone sektory i atakowały jednostki przeciwnika.
Warunki były trudne. Zimą występowały sztormy, niskie temperatury i ograniczona widoczność. Niemcy stosowali eskorty, lotnictwo i działania przeciwpodwodne.
Identyfikacja celów
Prawo wojenne wymagało prawidłowego rozpoznania statku przed atakiem, szczególnie jeśli jednostka mogła należeć do państwa neutralnego.
Dowódca musiał ustalić banderę, nazwę, kurs, ładunek i charakter rejsu. Często wymagało to wynurzenia lub długotrwałej obserwacji przez peryskop.
Błędna identyfikacja mogła prowadzić do zatopienia neutralnego statku i poważnych konsekwencji dyplomatycznych.
Zatopienie statku Rio de Janeiro
Największym sukcesem bojowym ORP Orzeł było zatopienie niemieckiego transportowca Rio de Janeiro 8 kwietnia 1940 roku.
Statek płynął w kierunku Norwegii, przewożąc żołnierzy, broń, konie, pojazdy i zaopatrzenie przeznaczone dla niemieckiej inwazji.
Załoga Orła wykryła jednostkę w pobliżu norweskiego wybrzeża. Dowódca postępował zgodnie z zasadami wojny morskiej, żądając zatrzymania statku i opuszczenia go przez załogę.
Próba kontroli statku
ORP Orzeł wynurzył się i nadał sygnały nakazujące zatrzymanie Rio de Janeiro. Niemiecka jednostka próbowała zyskać czas i wzywała pomoc.
Polacy zauważyli, że statek zachowuje się podejrzanie. Z jego pokładu nie rozpoczęto sprawnej ewakuacji, a w pobliżu mogły pojawić się jednostki przeciwnika.
Grudziński zdecydował o przeprowadzeniu ataku torpedowego.
Atak torpedowy
Torpedy trafiły niemiecki statek, który zaczął tonąć. Po ataku na wodzie znaleźli się żołnierze w niemieckich mundurach, elementy wyposażenia i konie.
Norwescy rybacy oraz jednostki ratownicze podjęły rozbitków. Informacje uzyskane od ocalałych wyraźnie wskazywały, że Niemcy przygotowują operację wojskową przeciwko Norwegii.
Znaczenie zatopienia
Rio de Janeiro został zatopiony dzień przed rozpoczęciem niemieckiej inwazji na Norwegię i Danię.
Rozbitkowie otwarcie mówili o swoim przeznaczeniu, a ich wyposażenie stanowiło dowód przygotowywanej operacji. Informacje nie zostały jednak wystarczająco szybko wykorzystane przez norweskie władze.
Sukces Orła miał duże znaczenie bojowe i wywiadowcze. Okręt ujawnił element niemieckiego planu inwazji, choć nie zdołało to powstrzymać ataku.
Kampania norweska
Po zatopieniu Rio de Janeiro ORP Orzeł kontynuował działania w rejonie Norwegii.
Okręt prowadził patrole, śledził ruchy niemieckich jednostek i podejmował próby ataków. Warunki w fiordach i na wodach przybrzeżnych były szczególnie niebezpieczne.
Niemcy dysponowali lotnictwem, niszczycielami i jednostkami zwalczania okrętów podwodnych. Wąskie akweny ograniczały przestrzeń manewru.
Imperial War Museums posiada fotografię Orła powracającego do bazy po działaniach u wybrzeży Norwegii, wskazującą na udział jednostki w operacjach, podczas których przypisywano jej sukcesy przeciwko jednostkom przeciwnika.
Ostatni patrol ORP Orzeł
23 maja 1940 roku ORP Orzeł opuścił bazę w Rosyth i udał się na kolejny patrol na Morzu Północnym. Miał działać w rejonie położonym w przybliżeniu 200 mil morskich od Helgolandu.
Był to siódmy patrol jednostki prowadzony z Wielkiej Brytanii.
Początkowo nie było powodów, by sądzić, że wydarzyło się coś niezwykłego. Okręty podwodne często zachowywały ciszę radiową, aby nie zdradzać położenia.
Rozkazy radiowe
1 i 2 czerwca z Rosyth nadano rozkazy nakazujące Orłowi zmianę sektora patrolowania i przejście w kierunku Skagerraku.
Okręt nie potwierdził odbioru.
5 czerwca otrzymał rozkaz powrotu do bazy. Również wtedy nie nadeszła odpowiedź. Jednostka nie pojawiła się w przewidywanym terminie.
Uznanie okrętu za zaginiony
Gdy minął termin powrotu, rozpoczęto analizowanie możliwych przyczyn braku łączności.
8 czerwca 1940 roku ORP Orzeł został oficjalnie uznany za utracony. Nie odebrano sygnału alarmowego ani meldunku o ataku.
Zginęła cała załoga. Brak wraku i jednoznacznych dokumentów sprawił, że do dziś nie wiadomo, gdzie i w jakich okolicznościach okręt zatonął.
Ilu marynarzy zginęło na ORP Orzeł
Dokładna liczba osób znajdujących się na pokładzie podczas ostatniego patrolu jest podawana w źródłach z niewielkimi różnicami.
Najczęściej wymienia się 63 osoby, w tym polską załogę oraz brytyjskich marynarzy lub specjalistów łącznikowych.
Wszyscy zostali uznani za poległych.
Dla rodzin brak wraku oznaczał brak miejsca pochówku i brak pewności co do ostatnich chwil bliskich. Morze stało się symbolicznym grobem załogi.
Tajemnica zaginięcia ORP Orzeł
Zaginięcie bez nadania sygnału może oznaczać, że katastrofa nastąpiła bardzo szybko.
Okręt podwodny był narażony na wiele zagrożeń:
- miny morskie,
- atak lotniczy,
- bomby głębinowe,
- ogień jednostki nawodnej,
- awarię techniczną,
- eksplozję torpedy lub akumulatorów,
- błąd nawigacyjny,
- zderzenie z inną jednostką.
Żadnej z tych możliwości nie udało się ostatecznie potwierdzić.
Hipoteza wejścia na minę
Za najbardziej prawdopodobną przyczynę często uznaje się wejście na pole minowe.
Na Morzu Północnym znajdowały się liczne niemieckie i alianckie zagrody minowe. Ich położenie nie zawsze było dokładnie znane, a część min mogła przemieszczać się pod wpływem warunków morskich.
Eksplozja miny pod kadłubem mogła doprowadzić do natychmiastowego zatonięcia i uniemożliwić nadanie meldunku.
Problem polega na tym, że nie znamy dokładnego położenia Orła w chwili katastrofy.
Możliwość omyłkowego zatopienia przez aliantów
Pojawiała się również hipoteza, że ORP Orzeł mógł zostać omyłkowo zaatakowany przez aliancki samolot lub okręt.
W pierwszych miesiącach wojny systemy identyfikacji nie były doskonałe. Okręt znajdujący się poza spodziewanym sektorem mógł zostać uznany za niemiecką jednostkę.
Analizowano różne meldunki o atakach na niezidentyfikowane okręty podwodne. Żaden nie został jednak jednoznacznie powiązany z Orłem.
Atak niemiecki
Teoretycznie jednostka mogła zostać zatopiona przez niemiecki okręt nawodny, samolot lub siły zwalczania okrętów podwodnych.
Niemieckie dokumenty nie dostarczyły jednak pewnego opisu ataku odpowiadającego zaginięciu Orła.
Brak meldunku nie wyklucza tej hipotezy. Załoga niemieckiej jednostki mogła nie wiedzieć, czy atak zakończył się zatopieniem, albo błędnie zidentyfikować cel.
Awaria techniczna
ORP Orzeł był nowoczesny, ale każdy okręt podwodny jest skomplikowaną maszyną pracującą pod ogromnym ciśnieniem.
Awaria zaworu, uszkodzenie kadłuba, pożar, wybuch akumulatorów lub problem z systemem zanurzania mogły spowodować katastrofę.
Okręt przeszedł intensywną służbę, ucieczkę z Tallinna, długi rejs bez pełnego zaplecza, remont i kolejne patrole. Nie ma jednak dowodu, że przed ostatnim wyjściem znajdował się w stanie uniemożliwiającym bezpieczne działanie.
Zderzenie
Morze Północne było intensywnie użytkowanym akwenem. Okręt poruszający się na głębokości peryskopowej lub wynurzający się nocą mógł zderzyć się ze statkiem.
Zderzenie z dużą jednostką mogło uszkodzić kadłub i doprowadzić do szybkiego zatonięcia.
Także w tym przypadku brak jest dokumentu lub wraku pozwalającego potwierdzić hipotezę.
Poszukiwania wraku ORP Orzeł
Tajemnica zaginięcia sprawiła, że podejmowano liczne próby odnalezienia wraku.
Badacze analizują dokumenty brytyjskie, niemieckie, holenderskie, norweskie i duńskie. Porównują meldunki o atakach, pola minowe, trasy statków oraz niezidentyfikowane obiekty spoczywające na dnie.
Współczesne poszukiwania wykorzystują sonar boczny, magnetometry, zdalnie sterowane pojazdy podwodne i nurków technicznych.
Fundacja Odnaleźć Orła
Jedną z najbardziej znanych inicjatyw jest działalność Fundacji Odnaleźć Orła.
Jej członkowie prowadzą badania archiwalne, organizują ekspedycje i sprawdzają wraki oraz obiekty mogące odpowiadać wymiarom polskiego okrętu.
Poszukiwania są trudne, ponieważ potencjalny obszar zaginięcia jest ogromny, a na dnie Morza Północnego znajdują się tysiące wraków, min i innych metalowych obiektów.
Fałszywe tropy
Wielokrotnie informowano o odnalezieniu wraku mogącego być Orłem. Dokładniejsze badania wykazywały jednak, że chodziło o inne jednostki.
Identyfikacja okrętu podwodnego wymaga sprawdzenia długości, kształtu kadłuba, konstrukcji kiosku, rozmieszczenia wyrzutni i charakterystycznych elementów.
Wraki mogą być uszkodzone, częściowo zasypane osadem albo pokryte sieciami rybackimi. Obserwacja sonarowa nie zawsze wystarcza do jednoznacznego rozpoznania.
Dlaczego wraku wciąż nie znaleziono
Morze Północne jest rozległe, a dokładna trasa ostatniego patrolu nie jest znana.
Dno jest miejscami pokryte grubą warstwą osadów. Widoczność pod wodą bywa bardzo mała, a prądy utrudniają nurkowanie.
Dodatkowo nie wiadomo, czy okręt zatonął w wyznaczonym sektorze. Mógł otrzymać rozkaz, którego nie potwierdził, zmienić kurs z powodu kontaktu z przeciwnikiem albo wejść na minę daleko od przewidywanej pozycji.
ORP Orzeł a „incydent Orła”
Ucieczka z Tallinna miała skutki wykraczające poza historię samego okrętu.
Związek Radziecki wykorzystał wydarzenie do oskarżania Estonii o niezdolność do utrzymania neutralności. Twierdzono, że estońskie władze pozwoliły polskiej jednostce uciec.
Incydent stał się jednym z argumentów wykorzystywanych w radzieckiej presji na państwa bałtyckie. Nie był jedyną ani rzeczywistą przyczyną późniejszej okupacji, ale odegrał rolę propagandową.
Sytuacja Estonii
Estonia była niewielkim państwem znajdującym się między Niemcami a Związkiem Radzieckim.
Internując Orła, estońskie władze próbowały przestrzegać neutralności i unikać konfliktu z silniejszymi sąsiadami. Ucieczka postawiła je w bardzo trudnej sytuacji.
Późniejsze oskarżenia radzieckie miały charakter polityczny i służyły zwiększaniu presji na Tallinn.
Znaczenie propagandowe
Dla Polski i aliantów ucieczka była symbolem bohaterstwa.
Dla Związku Radzieckiego stała się pretekstem do przedstawiania Estonii jako państwa niewiarygodnego i niezdolnego do kontrolowania własnych portów.
Jedno wydarzenie zostało więc wykorzystane na różne sposoby przez przeciwne strony konfliktu.
ORP Orzeł w kulturze
Historia okrętu szybko zaczęła funkcjonować jako legenda.
Powstawały książki, artykuły, audycje radiowe, filmy dokumentalne i dzieła fabularne. Największą uwagę poświęcano ucieczce z Tallinna oraz zagadce ostatniego patrolu.
Los Orła ma wszystkie elementy dramatycznej opowieści: nowoczesny okręt, konflikt dowódców, internowanie, brawurową ucieczkę, rejs bez map, sukces bojowy i tajemnicze zaginięcie.
Film „Orzeł” z 1959 roku
Jednym z najbardziej znanych dzieł jest polski film wojenny „Orzeł” w reżyserii Leonarda Buczkowskiego.
Film opowiada historię inspirowaną wydarzeniami z 1939 roku, koncentrując się na internowaniu i ucieczce z Tallinna.
Nie jest dokładnym dokumentem. Część nazwisk, sytuacji i szczegółów zmieniono ze względów artystycznych i politycznych.
Produkcja odegrała jednak ogromną rolę w popularyzowaniu legendy Orła w powojennej Polsce.
„Orzeł. Ostatni patrol”
Tajemnicze zaginięcie jednostki stało się także inspiracją dla współczesnego filmu „Orzeł. Ostatni patrol” w reżyserii Jacka Bławuta.
Produkcja przedstawia wyobrażenie ostatnich dni załogi. Ponieważ prawdziwy przebieg wydarzeń nie jest znany, film ma charakter fabularnej interpretacji, a nie rekonstrukcji opartej na potwierdzonych faktach.
Zainteresowanie filmem pokazuje, że historia Orła nadal silnie działa na wyobraźnię odbiorców w Polsce i za granicą.
Pamięć o załodze ORP Orzeł
Nazwiska marynarzy są upamiętniane na tablicach, pomnikach, wystawach i podczas uroczystości wojskowych.
Każdego roku organizowane są wydarzenia przypominające ucieczkę z Tallinna, zatopienie Rio de Janeiro i ostatni patrol.
Załoga Orła jest symbolem wszystkich marynarzy, którzy zginęli na morzu i nie mają znanego miejsca pochówku.
Okręt pozostający na patrolu
W tradycji marynarskiej zaginione okręty podwodne bywają określane jako pozostające na wiecznym patrolu.
Sformułowanie to podkreśla, że jednostka nigdy formalnie nie wróciła do bazy, a jej załoga spoczywa wewnątrz kadłuba.
W przypadku Orła określenie „wciąż na patrolu” ma szczególnie silne znaczenie, ponieważ miejsce zatonięcia pozostaje nieznane.
Wrak jako mogiła wojenna
Jeśli ORP Orzeł zostanie odnaleziony, jego wrak powinien być traktowany jako mogiła wojenna.
Wewnątrz mogą znajdować się szczątki członków załogi. Oznacza to konieczność zachowania szczególnego szacunku i ograniczenia ingerencji.
Celem wypraw poszukiwawczych jest przede wszystkim identyfikacja miejsca spoczynku, wyjaśnienie przyczyny katastrofy i oddanie hołdu marynarzom, a nie wydobywanie pamiątek.
ORP Orzeł a ORP Sęp
ORP Sęp był bliźniaczą jednostką Orła. Oba okręty zbudowano w Holandii zgodnie z polskimi wymaganiami.
Sęp również uczestniczył w kampanii wrześniowej, lecz jego losy potoczyły się inaczej. Uszkodzony okręt został internowany w Szwecji, gdzie pozostał do końca wojny.
Po wojnie wrócił do Polski i służył przez kolejne lata.
Porównanie historii obu jednostek pokazuje, jak różne mogły być losy okrętów działających w podobnych warunkach. Orzeł uciekł z internowania i kontynuował walkę, lecz zaginął w 1940 roku. Sęp pozostał internowany, ale przetrwał wojnę.
Dlaczego ORP Orzeł był wyjątkowym okrętem
Wyjątkowość Orła nie wynika wyłącznie z jego parametrów technicznych.
W chwili wejścia do służby był nowoczesny, szybki i silnie uzbrojony. Miał reprezentować nową jakość w polskiej flocie podwodnej.
Znaczenie nadały mu jednak przede wszystkim wydarzenia wojenne. Niewiele jednostek przeszło w ciągu kilkunastu miesięcy drogę od uroczystego powitania, przez kampanię bojową, internowanie i ucieczkę, aż po służbę u boku Royal Navy.
ORP Orzeł stał się legendą nie dlatego, że był niezwyciężony, lecz dlatego, że jego załoga odmówiła rezygnacji z dalszej walki.
Ocena decyzji o wejściu do Tallinna
Decyzja o wpłynięciu do neutralnego portu jest jednym z najbardziej dyskutowanych elementów historii jednostki.
Z jednej strony dowódca zgłaszał chorobę, a stan okrętu i załogi wymagał rozważenia różnych możliwości.
Z drugiej strony istniało ryzyko internowania. Neutralne państwo miało obowiązek zatrzymać okręt strony walczącej, jeśli nie spełniono warunków krótkiego pobytu.
Historycy analizują, czy możliwe było wysadzenie dowódcy w innym miejscu, przekazanie go na jednostkę neutralną albo kontynuowanie patrolu pod dowództwem zastępcy.
Kontrowersje wokół Henryka Kłoczkowskiego
Postać pierwszego dowódcy wywołuje emocje, ponieważ późniejsze wydarzenia ukazały ogromną determinację pozostałej załogi.
Kłoczkowski został po wojnie osądzony przez polski sąd morski. Zarzucano mu opuszczenie okrętu i niewłaściwe wykonywanie obowiązków.
Ocena powinna jednak uwzględniać ograniczony dostęp do dokumentów medycznych, presję wojny i złożoną sytuację na pokładzie.
Nie zmienia to faktu, że przejęcie dowództwa przez Jana Grudzińskiego otworzyło nowy, najbardziej znany rozdział historii Orła.
Znaczenie ucieczki z Tallinna dla morale Polaków
We wrześniu 1939 roku sytuacja Polski była katastrofalna. Niemcy zajmowali kolejne obszary kraju, a 17 września od wschodu wkroczyła Armia Czerwona.
W tym samym czasie polski okręt podwodny wymknął się z internowania i wrócił do walki.
Informacja o ucieczce miała ogromną wartość symboliczną. Pokazywała, że nawet w sytuacji pozornej beznadziei możliwe są inicjatywa, odwaga i skuteczne działanie.
Historia Orła wspierała przekaz, że państwo polskie może kontynuować walkę poza okupowanym krajem.
ORP Orzeł jako przykład wojny podwodnej
Losy jednostki pokazują zarówno możliwości, jak i ograniczenia okrętów podwodnych w pierwszej fazie II wojny światowej.
Okręt mógł działać skrycie, prowadzić obserwację, zatrzymywać statki i przeprowadzać ataki torpedowe.
Jednocześnie pozostawał narażony na miny, lotnictwo, awarie i długotrwałe śledzenie przez jednostki eskortowe.
Przetrwanie zależało nie tylko od parametrów technicznych, ale również od doświadczenia dowódcy, sprawności załogi, jakości informacji wywiadowczych i zwykłego szczęścia.
Dlaczego okręt podwodny mógł zniknąć bez śladu
Pod wodą nie było możliwości szybkiego wezwania pomocy przy nagłej katastrofie.
Jeżeli eksplozja uszkodziła kadłub sztywny, okręt mógł zatonąć w ciągu sekund lub minut. Radio działało przede wszystkim na powierzchni albo przy użyciu określonych anten i procedur.
Na akwenie objętym wojną ślady eksplozji mogły zostać uznane za część zwykłych działań bojowych. Nikt nie musiał zdawać sobie sprawy, że w konkretnym miejscu zatonęła poszukiwana jednostka.
Najważniejsze daty w historii ORP Orzeł
Historia okrętu obejmuje zaledwie kilka lat od rozpoczęcia budowy do zaginięcia, lecz niemal każda z kluczowych dat ma duże znaczenie.
Okręt zwodowano 15 stycznia 1938 roku. Na początku lutego 1939 roku został przekazany Polsce, a 10 lutego uroczyście powitano go w Gdyni.
1 września rozpoczął działania wojenne. 14 września wszedł do Tallinna, a w nocy z 17 na 18 września uciekł z portu.
14 października dotarł do Wielkiej Brytanii. 8 kwietnia 1940 roku zatopił Rio de Janeiro. 23 maja wyszedł na ostatni patrol, a 8 czerwca został uznany za utracony.
ORP Orzeł w edukacji historycznej
Historia okrętu jest dobrym punktem wyjścia do poznawania wielu zagadnień związanych z II wojną światową.
Pozwala omawiać rozwój Marynarki Wojennej II Rzeczypospolitej, kampanię wrześniową, neutralność państw bałtyckich, wojnę podwodną, inwazję na Norwegię oraz udział Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.
Jednocześnie uczy ostrożności w interpretowaniu historii. W przypadku ostatniego patrolu należy wyraźnie oddzielać potwierdzone fakty od hipotez.
Fakty i legenda
Potwierdzone są między innymi budowa w Holandii, wejście do służby, internowanie, ucieczka, dotarcie do Wielkiej Brytanii, zatopienie Rio de Janeiro i wyjście na ostatni patrol.
Nie wiadomo natomiast, gdzie dokładnie okręt zatonął, co było bezpośrednią przyczyną katastrofy i czy załoga miała szansę podjąć próbę ratunku.
Legenda powstaje tam, gdzie brak dokumentów zostawia przestrzeń dla domysłów. Nie należy jednak przedstawiać atrakcyjnej hipotezy jako pewnego faktu.
Współczesne wystawy poświęcone ORP Orzeł
Historia jednostki jest prezentowana przez muzea, instytucje wojskowe i organizacje historyczne.
Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni posiada materiały dotyczące polskich okrętów podwodnych oraz ucieczki z Tallinna.
W 2025 roku Instytut Pamięci Narodowej prezentował w Gdyni wystawę „ORP Orzeł 1938–1940”, podkreślając, że wraku nadal nie odnaleziono, a zagadka ostatniego patrolu pozostaje nierozwiązana.
Wystawy zwykle łączą fotografie, dokumenty, mapy, biografie marynarzy i informacje techniczne.
Czy odnalezienie ORP Orzeł jest możliwe
Rozwój technologii zwiększa szansę na odnalezienie wraku.
Nowoczesne sonary potrafią tworzyć szczegółowe obrazy dna. Autonomiczne pojazdy podwodne mogą badać duże obszary bez ciągłego sterowania z powierzchni.
Największym problemem pozostaje wyznaczenie właściwego rejonu poszukiwań. Nawet najlepszy sonar nie pomoże, jeśli okręt spoczywa setki kilometrów od analizowanego sektora.
Co mogłoby dać odnalezienie wraku
Położenie i stan kadłuba mogłyby pomóc w ustaleniu przyczyny katastrofy.
Rozerwany kadłub mógłby wskazywać na eksplozję miny lub torpedy. Uszkodzenia od bomb głębinowych, zderzenia lub implozji mają inne cechy.
Nie zawsze jednak możliwe byłoby pełne wyjaśnienie. Po ponad 80 latach korozja, osady, sieci i uszkodzenia mogą zacierać ślady.
Znaczenie dla rodzin i państwa
Odnalezienie okrętu dałoby rodzinom marynarzy symboliczne miejsce pamięci.
Pozwoliłoby także zakończyć wieloletnie poszukiwania i dokładniej opisać ostatni rozdział służby jednostki.
Wrak prawdopodobnie pozostałby na dnie jako chroniona mogiła wojenna.
Dziedzictwo ORP Orzeł
Dziedzictwo okrętu obejmuje znacznie więcej niż jeden sukces bojowy.
ORP Orzeł przypomina o ambicjach morskich II Rzeczypospolitej, ofiarności społeczeństwa, profesjonalizmie marynarzy i zdolności do podejmowania decyzji w sytuacjach skrajnych.
Ucieczka z Tallinna pozostaje jednym z najbardziej efektownych przykładów wojskowej determinacji. Zatopienie Rio de Janeiro pokazuje skuteczność bojową jednostki. Zaginięcie przypomina natomiast o ryzyku służby podwodnej i cenie wojny.
Wpływ na tradycję Marynarki Wojennej
Kolejne polskie okręty podwodne przejmowały nazwę Orzeł.
Załogi nowych jednostek odwoływały się do tradycji poprzednika, jego odwagi i służby na Morzu Północnym.
Nazwa stała się jednym z najważniejszych symboli polskich sił podwodnych.
Symbol niezłomności
Najważniejszym przesłaniem historii Orła jest odmowa kapitulacji.
Załoga znalazła się w neutralnym porcie, bez dowódcy, pod strażą i w trakcie rozbrajania. Mimo to przygotowała ucieczkę, odzyskała okręt i przedostała się do sojuszników.
Nie była to spontaniczna improwizacja, lecz operacja wymagająca planowania, dyscypliny, znajomości jednostki i gotowości do podjęcia ogromnego ryzyka.
ORP Orzeł jako legenda, która wciąż czeka na zakończenie
Większość historii okrętów wojennych kończy się wpisem w dokumentach: wycofano ze służby, zezłomowano, zatopiono w określonej bitwie albo zachowano jako muzeum.
Historia ORP Orzeł pozostaje otwarta. Wiadomo, kiedy wypłynął, jakie otrzymał zadanie i kiedy przestał odpowiadać. Nie wiadomo, gdzie dokładnie zakończył służbę.
Każda ekspedycja poszukiwawcza przywraca nadzieję, że na dnie Morza Północnego uda się odnaleźć charakterystyczny, 84-metrowy kadłub.
Niezależnie od tego, czy wrak zostanie kiedyś zidentyfikowany, ORP Orzeł pozostanie jednym z najważniejszych okrętów w historii Polski. Jego załoga udowodniła, że odwaga na morzu nie polega wyłącznie na atakowaniu przeciwnika. Czasami największym zwycięstwem jest odzyskanie możliwości dalszej walki w chwili, gdy wszystko wydaje się stracone.
